Tijdlijn

De tijdlijn van Gorinchem

Wat staat er allemaal in het boek Tien eeuwen Gorinchem? Hier alvast een voorproefje: de tijdlijn van de Gorcumse geschiedenis, opgesteld door historicus Bert Stamkot. Eerder verschenen als ‘De canon van Gorinchem’ in het blad Oud-Gorcum varia. De geschiedenis van de stad in vogelvlucht, in 25 hoogtepunten. En in het boek komt nog véél meer!

1. De eerste vermelding van Gorinchem – 6 december 1224
In een oorkonde van 1224 geeft graaf Floris IV van Holland aan de mannen van de graaf van Bentheim, te Gorcum wonende, dezelfde tolvrijdom als zij van Willem I (tussen 1204 en 1222) gekregen hadden. Dit is de met zekerheid de oudste te dateren vermelding van de plaatsnaam Gorinchem. Van een stichting van Gorinchem door de heren van Arkel in 1212 of 1230 kan dus geen sprake zijn. Overigens is de aan de vermelding vooraf gaande ontstaansgeschiedenis van Gorinchem onder meer enigszins te reconstrueren aan de hand van het landschap en de plaatsnaam zelf.

Tijdlijn - Alblasserwaard2. Omdijking Alblasserwaard – 1 april 1277
Graaf Floris V van Holland besluit tot een omdijking van de Alblasserwaard. Voor Gorinchem is – afgezien van de verbeterde bescherming tegen het water – relevant dat hiermee de aanleg van Kortendijk en Langendijk tot stand kwam, waarschijnlijk in combinatie met het (ver)graven van de Linge(haven).

3. Stadsrechten – 11 november 1382
Heer Otto van Arkel, van het huis der Arkels dat Gorinchem omstreeks 1250 in allodiaal bezit moet hebben gekregen, verleent in 1382 een handvest, dat te vergelijken is met stadsrechten. Deze handeling vormt het sluitstuk van een proces van stadswording dat eind 13de eeuw moet zijn ingezet.

Tijdlijn - Arkelse oorlogen4. De Arkelse oorlog – 1401-1412
Het einde van het Arkelse bewind over Gorinchem en omgeving wordt gemarkeerd door de met Holland gevoerde oorlog, waarbij door de Arkels ook Gelre werd betrokken. De stadsbevolking keerde zich in 1407 duidelijk tegen de Arkels, omdat de plaatselijke economie door de strijd werd geschaad. Op 26 juli 1412 vindt de aansluiting bij Holland plaats. De Arkelse burcht in het Wijdschild werd gesloopt en vervangen door een nieuw kasteel direct aan de zuidkant van de stad.

Tijdlijn - Tolhuis5. Tolheffing verlegd naar Gorinchem – 14 november 1440
De Hollandse graaf Philips van Bourgondië verlegt de tol van Woudrichem naar Gorinchem. Eén van de maatregelen die Philips ten gunste van Gorinchem heeft genomen.

6. Dirk Franckensz Pauw – 1416/1417-1489
De Gorcumse kanunnik Dirk Pauw was verbonden aan de Gorcumse kapittelkerk (ingesteld in 1378), en schreef een aantal vroeg-Renaissancistisch kronieken, waaronder één over Gorinchem. In hem eren we ook de latere geschiedschrijvers Kemp (17de), Van Zomeren (18de) en Van Goch (19de eeuw) en de historische vereniging ‘Oud-Gorcum’ (vanaf 1909).

Tijdlijn - Renaissance7. Renaissancebouw in Gorinchem en omgeving – 1560-1591
De twee bewaard gebleven huizen ’t Coemt al van Godt’ aan de Burgstraat en ‘Dit is in Bethlehem’ aan de Gasthuisstraat getuigen van een rijke Renaissance bouwkunst, die tezelfdertijd (circa 1565) ook te Schelluinen is toegepast, wellicht door bouwmeester Cornelis Bloemaert. Nadien zou de verbouwing van het Stadhuis met de toegevoegde loggia (1591) nog aan deze bouwstijl refereren.

Tijdlijn - Martelaren8. De Martelaren van Gorcum – 8/9 juli 1572
In de 16de eeuw kwamen protestantse bewegingen op, die zich ook te Gorinchem manifesteerden, culminerend in het calvinistische Geuzenhuis, een kerk die op de scheepstimmerwerf mocht worden gebouwd (1566). Al snel herstelde Alva de (katholieke) orde en moesten velen uitwijken. Deze (water)geuzen keerden vanaf 1572 weer en slaagden erin geleidelijk aan steden over te nemen. Gorinchem ging op 27 juni over. Dit betekende het einde van de centrale plaats van de katholieke kerk en van het kloosterleven. De geestelijken (meest minderbroeders) werden gevangen genomen en naar Den Briel gebracht, alwaar zij de marteldood stierven. In 1867 werden de negentien (waarvan vijftien afkomstig uit Gorinchem) heilig verklaard.

Wijdtmans9. Wijdtmans’ gezicht op Gorinchem – 1600
Op 18 september 1600 kreeg graveur Nicolaas Jansz Wijdtmans een verering van de Staten Generaal voor de door hem gemaakte etsplaten van het stadsgezicht vanaf de rivier en de plattegrond van de stad. Aanleiding zal de voltooiing van de nieuwe gebastionneerde omwalling zijn geweest, die hier goed in beeld is gebracht. De vestingwerken zijn later onderdeel gaan vormen van de oude en nieuwe Hollandse Waterlinie.

10. Gildebrief voor pijpenmakers – 28 april 1656
Vanaf het eind van de 14de eeuw is het systeem van gilden ook in deze stad ontstaan, waarbij vakgenoten zich aaneen sloten. Het (tabaks)pijpenmakersgilde was het eerste van die beroepsgroep in Nederland. In 1798 kwam aan het gildenstelsel een einde.

Tijdlijn - Statenbijbel11. Statenbijbel – 1662
Op 10 december 1658 gaf het stadsbestuur aan de Gorcumse boekhandelaar Helmich van Cappel toestemming om een Gorcumse editie van de Statenbijbel uit te geven. Deze werd gedrukt bij Jacob Braat in Dordrecht (1662). Later zouden de Van Cappels, Smient en Goetzee ook bijbels zelf drukken, waaronder bijzondere. Ook door het drukken en uitgeven van voornamelijk orthodox calvinistische werken heeft het Gorcumse boekbedrijf bijgedragen aan de beleving van de hervormde religie in de wijde omgeving.

12. Het Arsenaal opgeleverd – 1755
Weliswaar werd in 1752 al de Lingewacht bij de Korenbrug opgeleverd, maar het Arsenaal of Tuighuis dat in 1755 aan de Boerenstraat verrees, was het eerste grote militaire gebouw (afgezien van de kastelen) dat in Gorinchem is neergezet. Tekenend is het dat hierbij eerst aan het bergen van materieel werd gedacht. Man-schappen werden aanvankelijk bij de bevolking ingekwartierd. In de 19de eeuw zouden aparte kazernes worden gebouwd, die na de opheffing van het garnizoen in 1967 werden gesloopt. Het Tuighuis bleef.

Tijdlijn - Beleg13. Het Beleg van Gorinchem – 1813-1814
Op 11 mei 1813 wees Napoleon Gorinchem aan als vesting waarlangs de terugtocht van de Franse troepen moest worden geregeld. Vanaf 18 november was de stad in staat van beleg en een maand later omsingeld door de geallieerde troepen. Deze begonnen met beschietingen, die op den duur flinke schade aanrichtten. Een buskruit- ontploffing bij de Pelmolen maakte 17 slachtoffers. Eerst op 20 februari 1814 volgde de overgave als één van de laatste steden in het land. Mogelijk heeft de oorlogsschade geleid tot versnelde vernieuwingen in de stad gedurende de eerstvolgende decennia. Herinnering aan de Franse tijd vormde ook de keizerlijke weg, die van Amsterdam, via Gorinchem naar Parijs voerde.

14. Aanleg Kanaal van Steenenhoek – 1819
De afwatering via de Linge en de regelmatig terugkerende hoge waterstanden op de grote rivieren, leidden steeds vaker tot wateroverlast. In die gevallen moesten er op de Korten- en Langendijk bekistingen worden aangebracht. De aanleg van de Dalemse Dijk (1815) en het Kanaal van Steenenhoek, waardoor de Linge bij Hardinxveld zou afwateren, en de bouw van sluizen in de Lingehaven, leidden tot verbeteringen, al zou het water toch nog wel eens voor problemen blijven zorgen (1820 en 1929).

15. Afscheiding – 1834
De Bataafse Revolutie had in 1795 in beginsel vrijheid van godsdienst gebracht. Nochtans bleef de Hervormde Kerk dominant, terwijl er ook na de uitroeping van het Koninkrijk der Nederlanden wel sprake van staats-bemoeienis was. Dit bleek in 1834 toen in een aantal gemeenten, waaronder al spoedig Gorinchem, orthodoxe leden van de Hervormde Kerk zich afscheidden. Zij werden aanvankelijk door de overheid vervolgd. Eerst op 1 april 1841 werd aan de Gorcumse Afgescheidenen vrijheid van vergaderen verleend. De katholieken mochten zich openlijker manifesteren, de bouw van kerken vond echter onder leiding van ingenieurs van Rijkswaterstaat plaats. De op 16 oktober 1838 geopende katholieke kerk aan de Haarstraat is zo’n Waterstaatskerk. Zij werd gewijd aan de Gorcumse Martelaren.

Tijdlijn - Afbraak Grote Kerk16. Sloop en nieuwbouw Grote Kerk – 1844-1851
In de halve eeuw na het beleg veranderde Gorinchem snel van aanzien. Enkele middeleeuwse gebouwen werden gesloopt, zoals de Grote Kerk, de H. Geestkapel aan de Arkelstraat (op de voorgevel en toren na) en het Stadhuis. Nieuwbouw verrees: een nieuwe N.H. Kerk onder architectuur van I. Warnsinck, het Stadhuis opende in 1860 zijn deuren. Voorts werden er kazernes gebouwd, een gevangenis aan de Keizerstraat, de Korenbeurs, etc. Vele huizen werden voorzien van pleisterlagen.

17. Aanleg Hoveniersstraat – 1875
De Gorcumse groothandelaar en filantroop D.J. du Croo (1829-1924) stichtte arbeiderswoningen aan de Hoveniersstraat en de Hoveniersdwarsstraat, een eerste vorm van (private) sociale woningbouw. Elders slibden de Gorcumse steegjes dicht met kleine huisjes en werden de laatste terreinen binnen de wallen volgebouwd, totdat er rond 1900 zo’n 12.000 mensen in de 56 hectare grote binnenstad woonden en deels ook werkten bij de vele bedrijfjes. Een onhoudbare situatie, mede ingegeven door de ‘verboden kringen’, het militaire schootsveld buiten de veste. Eerst door gedeeltelijke opheffing van deze beperking kon er buiten het oude stadscentrum gebouwd gaan worden. De in 1962 ingezette sanering heeft met name korte metten gemaakt met de krotten. Deze zijn dan ook uit het stadsbeeld verdwenen.

Tijdlijn - Merwedekanaal18. Opening Merwedekanaal – 1 mei 1893
De 19de eeuw kenmerkte zich door een grote verbetering van de bereikbaarheid. Dit gold met name te water: de stoomvaartlijnen en -veerdiensten over de rivier en het graven van het Merwedekanaal van Amsterdam naar Gorinchem. Ook werd Gorinchem – zij het vrij laat – op 1 december 1883 aangesloten op het spoorwegnet. De directe omgeving van het oude centrum veranderde hierdoor ingrijpend en zou ook een barrière gaan vormen voor de in de 20ste eeuw ontwikkelde wijken ten opzichte van het omwalde centrum.

Tijdlijn - WOII19. Tweede Wereldoorlog – 1940-1945
Uit het feit dat Gorinchem zowel bij de Duitse inval in 1940 als bij de strijd om de bevrijding buiten schot is gebleven, moge blijken dat de vesting in defensieve zin geen enkele rol meer speelde. De voetbalvereniging Unitas weigerde een N.S.B.-er als bestuurslid en hield enige tijd op te bestaan. De club is daarvoor in 1973 koninklijk onderscheiden. Ook de joodse Gorcumers werden vervolgd, zeventig van de honderd zijn vermoord. De synagoge werd in 1958 gesloopt en de kerkelijke gemeente in 1964 opgeheven. Rampzalig was ook de oktober razzia in 1944, toen honderd overwegend jonge Gorcmmers werden weggevoerd naar concentratiekampen. 40 van hen lieten daar het leven.

Tijdlijn - Merwedebrug20. Opening Merwedebrug – 15 maart 1961
Ofschoon Karel de Stoute al in 1464/1465 het plan had om een brug over de Merwede bij Gorinchem te slaan, kwam realisatie eerst in beeld na het opstellen van het Rijkswegenplan in 1926. Het tracé voor de bij Gorinchem elkaar kruisende snelwegen werd nog voor de Tweede Wereldoorlog uitgezet, maar eerst omstreeks 1948 werd het eerste segment van de weg naar Rotterdam geopend. De noord-zuidverbinding kwam in 1961 tot stand met de tweebogige en in Gorinchem bij De Vries Robbé geconstrueerde Merwedebrug. Het verkeersplein werd in 1971 omgevormd tot klaverblad. Ondanks de uitbreiding van het wegenstelsel, zijn de aanvankelijke voordelen (Gorinchem als gunstig gelegen distributiepunt) inmiddels omgeslagen: chronische filevorming met bijkomende luchtvervuiling en geluidshinder. De inmiddels ook gerealiseerde Betuwespoorlijn zal daar waarschijnlijk weinig of geen oplossing voor bieden.

Tijdlijn - Grieken21. Grieken – 1964
Vanouds hebben zich vreemdelingen te Gorinchem gevestigd. In de middeleeuwen moesten zij het poorterschap zien te verwerven. In de 17de eeuw kwamen vanwege hun geloof vervolgde Engelsen en Fransen (Hugenoten) ook naar Gorinchem, alwaar zij hun eigen kerken kregen. Het garnizoen kende ook huurlingen van elders. Eind 18de en in de 19de eeuw waren het vooral Duitsers en Italianen die op de stadspoorten aanklopten. Op het toppunt van de hoogconjunctuur, toen ook mensen uit het noorden en oosten van het land voor de lokale industrie waren ingezet, werden nieuwe arbeidskrachten in het buitenland geworven. Dit betrof aanvankelijk Grieken, gehuisvest in pensions. Weldra volgden ook Turkse en Marokkaanse gastarbeiders en hun gezinnen.

Tijdlijn - Van Rappard (Peter van Straaten)22. Gemeenteraad contra Van Rappard – 13 oktober 1969
Op 13 oktober 1969 verliet een meerderheid van de gemeenteraad de vergadering uit onvrede over burgemeester L.R.J. ridder van Rappard. De laatste was reeds in 1939 als zodanig benoemd en betoonde enerzijds veel inzet voor de stad, maar anderzijds leidde juist ook in de jaren zestig zijn autoritaire karakter tot verzet. Na aanvankelijk – ook vanwege ziekteverlof – te zijn vervangen door de burgemeester van Arkel, mocht Van Rappard het jaar tot aan zijn pensioen uitdienen. Opmerkelijk was zijn comeback in 1978 als raadslid voor de fractie van Stadsbelang. Zijn herinneringen aan het burgemeesterschap in oorlogstijd zijn te boek gesteld.

Tijdlijn - De Vries Robbé23. Ontmanteling staalbedrijf – Oktober 1975
In 1881 nam – de ‘grootste Gorcumer’ – Willem de Vries Robbé de smederij van Oosterbroek aan de Linge over en startte een staalconstructiebedrijf dat snel uitgroeide tot Gorcums grootste werkgever met ruim 3.400 man personeel, deels gehuisvest in het tuindorp Lingewijk. De Vries Robbé & Co bouwde belangrijke bruggen en bedrijfspanden, zoals de Philipsfabrieken in Eindhoven. De neergang volgde vanaf 1969 toen snelle overnames door Billiton, OGEM en Nederhorst in 1975 leidden tot de ontmanteling van het bedrijf, werkloosheid en stagnatie. Slechts enkele takken bleven productief waaronder de offshore. De crisis in de scheepsbouw werd hier – in tegenstelling tot vele plaatsen elders – afgewend en met de komst van Damen Shipyards zelfs versterkt.

24. Uitbreiding naar het oosten – 1978-1986
Afgezien van de bebouwing van het Wijdschild (1970), vormde de provinciegrens een barrière in een meer gelijkmatige ontwikkeling en uitbouw van Gorinchem. Door uitbreidingen met de Haarwijk en Gildenwijk in het noordwesten was de gemeente vrijwel volgebouwd. Door opheffing van het garnizoen en de crisis in de staalindustrie stagneerde de economische groei van de stad. Annexatie van stukjes Gelderland (met Dalem) zou uitkomst bieden, zodat hier nieuwe woonwijken en bedrijfsterreinen konden worden aangelegd.

Tijdlijn - Hoogwater25. Hoogwater – 1 februari 1995
Hoge rivierwaterstanden zijn vaak voorgekomen, in 1995 stond het water weer zo hoog, dat Gorinchem-Oost uit voorzorg werd geëvacueerd. De dijken hebben het net gehouden en zijn sedertdien aangepast. De omwalling van de oude stad vormt tevens de waterkering en verhoging en verzwaring moest hier samengaan met de instand-houding van de historische monumentale waarde. De buitendijks gelegen – en diverse malen ondergelopen – woonwijken West en Indië waren overigens kort daarvoor (1993) gesloopt, de bewoners vonden in Oost een nieuwe behuizing.